wiki over 18e eeuw

Warning: curl_setopt() function.curl-setopt: CURLOPT_FOLLOWLOCATION cannot be activated when safe_mode is enabled or an open_basedir is set in /home/inhuw/domains/internethuwelijk.nl/public_html/include/wiki.php on line 140 18e eeuw - Wikipedia a:lang(ar),a:lang(ckb),a:lang(fa),a:lang(kk-arab),a:lang(mzn),a:lang(ps),a:lang(ur){text-decoration:none} /* cache key: nlwiki:resourceloader:filter:minify-css:7:d5a1bf6cbd05fc6cc2705e47f52062dc */ if(window.mw){ mw.config.set({"wgCanonicalNamespace":"","wgCanonicalSpecialPageName":false,"wgNamespaceNumber":0,"wgPageName":"18e_eeuw","wgTitle":"18e eeuw","wgCurRevisionId":30670023,"wgArticleId":1999,"wgIsArticle":true,"wgAction":"view","wgUserName":null,"wgUserGroups":["*"],"wgCategories":["18e eeuw"],"wgBreakFrames":false,"wgPageContentLanguage":"nl","wgSeparatorTransformTable":[", .",". ,"],"wgDigitTransformTable":["",""],"wgRelevantPageName":"18e_eeuw","wgRestrictionEdit":[],"wgRestrictionMove":[],"wgSearchNamespaces":[0],"wgVectorEnabledModules":{"collapsiblenav":true,"collapsibletabs":true,"editwarning":true,"expandablesearch":false,"footercleanup":false,"sectioneditlinks":false,"simplesearch":true,"experiments":true},"wgWikiEditorEnabledModules":{"toolbar":true,"dialogs":true,"hidesig":true,"templateEditor":false,"templates":false,"preview":false,"previewDialog":false,"publish":false,"toc":false},"mbEmailEnabled":true,"mbUserEmail":false,"mbIsEmailConfirmationPending":false,"wgCategoryTreePageCategoryOptions":"{\"mode\":0,\"hideprefix\":20,\"showcount\":true,\"namespaces\":false}","Geo":{"city":"","country":""},"wgNoticeProject":"wikipedia"}); }if(window.mw){ mw.loader.implement("user.options",function(){mw.user.options.set({"ccmeonemails":0,"cols":80,"date":"default","diffonly":0,"disablemail":0,"disablesuggest":0,"editfont":"default","editondblclick":0,"editsection":1,"editsectiononrightclick":0,"enotifminoredits":0,"enotifrevealaddr":0,"enotifusertalkpages":1,"enotifwatchlistpages":0,"extendwatchlist":0,"externaldiff":0,"externaleditor":0,"fancysig":0,"forceeditsummary":0,"gender":"unknown","hideminor":0,"hidepatrolled":0,"imagesize":2,"justify":0,"math":0,"minordefault":0,"newpageshidepatrolled":0,"nocache":0,"noconvertlink":0,"norollbackdiff":0,"numberheadings":0,"previewonfirst":0,"previewontop":1,"quickbar":5,"rcdays":7,"rclimit":50,"rememberpassword":0,"rows":25,"searchlimit":20,"showhiddencats":false,"showjumplinks":1,"shownumberswatching":1,"showtoc":1,"showtoolbar":1,"skin":"vector","stubthreshold":0,"thumbsize":4,"underline":2,"uselivepreview":0,"usenewrc":0,"watchcreations":1,"watchdefault":0,"watchdeletion":0,"watchlistdays":3 ,"watchlisthideanons":0,"watchlisthidebots":0,"watchlisthideliu":0,"watchlisthideminor":0,"watchlisthideown":0,"watchlisthidepatrolled":0,"watchmoves":0,"wllimit":250,"vector-simplesearch":1,"useeditwarning":1,"vector-collapsiblenav":1,"usebetatoolbar":1,"usebetatoolbar-cgd":1,"variant":"nl","language":"nl","searchNs0":true,"searchNs1":false,"searchNs2":false,"searchNs3":false,"searchNs4":false,"searchNs5":false,"searchNs6":false,"searchNs7":false,"searchNs8":false,"searchNs9":false,"searchNs10":false,"searchNs11":false,"searchNs12":false,"searchNs13":false,"searchNs14":false,"searchNs15":false,"searchNs100":false,"searchNs101":false,"gadget-Direct-link-to-Commons":1,"gadget-mijnKladblok":1});;},{},{});mw.loader.implement("user.tokens",function(){mw.user.tokens.set({"editToken":"+\\","watchToken":false});;},{},{}); /* cache key: nlwiki:resourceloader:filter:minify-js:7:1cbf4a6724c923f31c96cabcf788dd38 */ } if(window.mw){ mw.loader.load(["mediawiki.page.startup","mediawiki.legacy.wikibits","mediawiki.legacy.ajax"]); } /* */ 18e eeuw Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie Ga naar: navigatie, zoeken Overzicht van de jaren in en rond de 18e eeuw Jaren 90 1690 1691 1692 1693 1694 1695 1696 1697 1698 1699 Jaren   0 1700 1701 1702 1703 1704 1705 1706 1707 1708 1709 Jaren 10 1710 1711 1712 1713 1714 1715 1716 1717 1718 1719 Jaren 20 1720 1721 1722 1723 1724 1725 1726 1727 1728 1729 Jaren 30 1730 1731 1732 1733 1734 1735 1736 1737 1738 1739 Jaren 40 1740 1741 1742 1743 1744 1745 1746 1747 1748 1749 Jaren 50 1750 1751 1752 1753 1754 1755 1756 1757 1758 1759 Jaren 60 1760 1761 1762 1763 1764 1765 1766 1767 1768 1769 Jaren 70 1770 1771 1772 1773 1774 1775 1776 1777 1778 1779 Jaren 80 1780 1781 1782 1783 1784 1785 1786 1787 1788 1789 Jaren 90 1790 1791 1792 1793 1794 1795 1796 1797 1798 1799 Jaren   0 1800 1801 1802 1803 1804 1805 1806 1807 1808 1809

De 18e eeuw (van de christelijke jaartelling) is de 18e periode van 100 jaar, dus bestaande uit de jaren 1701 tot en met 1800. De 18e eeuw behoort tot het 2e millennium. Op politiek terrein hebben zich enorme verschuivingen voorgedaan, vooral in het laatste decennium. Na de Franse Revolutie van 1789 heeft Frankrijk zich ontwikkeld tot de meest agressieve mogendheid: onder leiding van Napoleon Bonaparte voert het oorlog tegen Rusland, Oostenrijk, Groot-Brittannië, Portugal, Napels en het Osmaanse Rijk. Deze sterke expansiedrift doet zich voor aan het einde van een eeuw die juist een verlies van Franse macht op het continent en in de koloniën te zien heeft gegeven. Groot-Brittannië heeft zich ontwikkeld tot de sterkste mogendheid in Europa, hoewel deze positie nu door Frankrijk wordt aangevochten. Vooral de omvang van het Britse koloniale rijk is toegenomen (Voor-Indië, Canada), ondanks het verlies van de nu onafhankelijke Verenigde Staten. Oostenrijk is evenals Groot-Brittannië een van de meest vooraanstaande en verbeten tegenstanders van het revolutionaire Frankrijk; het land heeft de afgelopen eeuw een voorname rol gespeeld in de strijd om de Europese hegemonie. Het andere belangrijke Duitse land, Pruisen, houdt zich afzijdig van de Europese troebelen. Het land heeft zich vooral door zijn sterke interne structuur de afgelopen honderd jaar kunnen opwerken tot een van de machtigste mogendheden. De kolos in het oosten, Rusland, heeft zijn grenzen verder naar het westen verlegd en speelt nu eigenlijk voor het eerst in zijn geschiedenis daadwerkelijk een rol van betekenis in de Europese politiek. Deze vijf landen - Frankrijk, Groot-Brittannië, Oostenrijk, Pruisen en Rusland – bepalen grotendeels het politieke gezicht van Europa in de achttiende eeuw.

Er zijn grote verliezers in deze eeuw. Spanje, in de 17e eeuw nog in het bezit van een machtig leger en van uitgestrekte gebieden op het continent, is nu een verkommerd land in een uithoek van Europa. Polen, aan het begin van de eeuw nog een staat van reusachtige omvang, is aan het einde ervan (na 1795) verdwenen en opgesplitst tussen Rusland, Pruisen en Oostenrijk. De hegemonie van Zweden in het noorden is sedert de rampzalige oorlogen van Karel XII volledig teniet gedaan. De trotse onafhankelijkheid van de Republiek der Zeven Provinciën is verloren gegaan: zij is nu onder de naam Bataafse Republiek een vazalstaat van Frankrijk. De Zuidelijke Nederlanden staan, na bijna een eeuw Oostenrijkse overheersing, onder Frans bewind. In Zuidoost-Europa heeft het Osmaanse Rijk verdere verliezen moeten accepteren; het speelt nauwelijks meer een rol in de continentale politiek

In deze eeuw is zich een mondiale economie gaan ontwikkelen met Europa als middelpunt; dit continent, met name het noordwesten, is dan ook onvergelijkbaar rijker dan welk ander werelddeel ook. De dankzij talrijke uitvindingen ontwikkelde techniek, die haar uitwerking op de landbouw en de industrie niet mist, stelt vele Europeanen in staat een grotere greep te krijgen op vroeger niet te beïnvloeden omstandigheden. Aan het einde van de achttiende eeuw telt Europa meer dan 180 miljoen inwoners, 70 miljoen meer dan aan het begin. De meeste mensen wonen en werken nog op het land, alleen Londen (900.000 inwoners) en Parijs (600.000 inwoners) kan men grote steden noemen; slechts 50 steden hebben meer dan 50.000 inwoners.

bewerken Belangrijke gebeurtenissen en ontwikkelingen in de 18e eeuw Europa

• Het vorstelijk absolutisme wint overal terrein. De adel wordt teruggedrongen van regionale macht tot dagelijkse entourage van de vorst.
• Er ontstaat ook een variant: de verlicht despoot. Deze wil vader of moeder van het volk zijn. Hij / zij bevordert kunsten en wetenschappen, en streeft naar betrouwbare wetgeving, rechtspraak en bestuur. Voorbeelden zijn: Frederik de Grote van Pruisen, Catharina de Grote van Rusland en Jozef II van het Heilige Roomse Rijk.
• Het Osmaanse Rijk verliest in Europa aan macht. De meeste bestuurlijke ambten worden uitgeoefend door Grieken.
• Ook de Russisch-Turkse oorlogen ten tijde van Catharina de Grote dringen het Osmaanse Rijk langzaam terug. De Russen vestigen hun overwicht in de Zwarte Zee en op land tot aan de Donau. De Russische Keizerlijke Marine opereert zelfs in de Middellandse Zee.
• De Janitsaren, eens het meest gevreesde Turkse legeronderdeel, zijn verworden tot een allegaartje van opportunisten, die slechts uit zijn op eigen gewin. Zij peuteren meer en meer rechten van de sultan los (het recht om te trouwen, financiële rechten, toelating van geboren moslims). De Janitsaren vormen erfelijke dynastietjes die als een soort lagere adel in Europa leven. Zij knijpen de plaatselijke christelijke boeren genadeloos uit.
• Het Habsburgse Rijk wordt de dominante macht in Zuid-Oost-Europa. De Militaire Grens, in de 16e eeuw aangelegd langs de Kroatische Militärgrenze, wordt door de verovering van Turks grondgebied uitgebreid met de Slawonische Militärgrenze (1702), de Banater Militärgrenze (1742) en de Siebenbürger Militärgrenze (1764). In deze gordel wonen voornamelijk Slavische beroepsmilitairen die Europa tegen de Turken moeten verdedigen.
• Opkomst van de lichte infanterie. In Pruisen en Hessen ontstaan regimenten jagers die met jachtbuksen zijn bewapend. Deze scherpschutters worden populair en het voorbeeld voor vele Vrijkorpsen.

Economie

• In Engeland begint rond 1750 de Agrarische revolutie: het drieslagstelsel wordt vervangen door het vierslagstelsel, waardoor het knelpunt van het drieslagstelsel, namelijk de braakliggende gronden, wordt uitgeschakeld. Rapen, klaver, wortelgewassen en grassen gaan de graanteelt afwisselen en de braak vervangen.
• Ook in Engeland begint de Industriële revolutie met de uitvinding van de stoommachine door Thomas Newcomen. Hij bouwt er honderd om de kolenmijnen droog te houden. James Watt verbetert de werking ervan aanzienlijk.
• De textielnijverheid wordt gemechaniseerd door de spinmachines en weefstoelen.
• De regeringen laten zich in hun handels- en industriepolitiek leiden door het mercantilisme. Ze bevorderen de export, remmen de import en leggen goudvoorraden aan.
• Uitvinding van het gietijzer.
• Tussen de grotere steden ontstaat een stelsel van postwegen. Door postkoetsen en door postbezorgers te paard (de postiljons) wordt post vervoerd naar plaatsen waar het publiek zijn brieven kan komen ophalen.

Amerika

• Eeuw van de Slavenhandel, met name vanuit West-Afrika naar Amerika. De slaven worden gehaald om te werken op de suikerplantage in het Caraïbisch gebied en op de katoenplantage in het zuiden van Noord-Amerika. Dit is nodig omdat tijdens en na de verovering van Amerika de inheemse indianen grotendeels zijn uitgemoord of uitgestorven door besmettelijke ziektes, en de overgeblevenen te zeer zijn verzwakt voor de zware arbeid op de plantages.
• Als de onderkoninkrijken Nieuw-Granada en Rio de la Plata gevormd worden, ten koste van grondgebied van het Onderkoninkrijk Peru, verliest Lima aan belang en worden Caracas en Buenos Aires belangrijke handelssteden.
• De Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog breekt uit wanneer de Engelse kolonisten in Amerika meer invloed opeisen op hun eigen bestuur. Dit resulteert in het opstellen van de Declaration of Independence

Republiek der Verenigde Nederlanden

• De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden slaagt er niet in om tot een betere besluitvorming te komen. De gewestelijke soevereiniteit verlamt de confederatie, hetgeen niet weinig bijdraagt aan haar ondergang in 1795.
• Herhaalde twisten tussen Prinsgezinden en Staatsgezinden leiden tot het sluiten van contracten van harmonie, waarbij de openbare ambten tussen beide partijen worden verdeeld. Op den duur ontaard dit systeem in nepotisme: de ambten worden verdeeld binnen dezelfde families.
• Te midden van de gewesten die de Republiek der Verenigde Provincien vormen, handhaven zich enkele exclaves, zoals de Heerlijkheid Culemborg, de Baronie IJsselstein, de stad Ravenstein en de Heerlijkheid Vianen.

Zuidelijke Nederlanden

• De Habsburgse Nederlanden gaan bij de Vrede van Utrecht (1713) over van Spaans in Oostenrijks bewind. In de Oostenrijkse Nederlanden is de gevolmachtigd minister de hoogste vertegenwoordiger van de Oostenrijkse keizer na de landvoogd. De functie van landvoogd is louter honorair geworden, en wordt verleend aan leden van het regerende huis Habsburg-Lotharingen. De gevolmachtigd minister is het werkelijke hoofd van de regering in de Zuidelijke Nederlanden.
• In de jaren '80 ontstaan spanningen door de onbesuisde vernieuwingsdrang van keizer Jozef II. Maar de Brabantse Omwenteling loopt vast in Pruisisch ingrijpen. Uiteindelijk worden de Belgen "bevrijd" door het Franse revolutionaire leger.

Koloniën Faillissement van de WIC

• De West-Indische Compagnie (WIC) rekt moeizaam haar bestaan. Ze gaat uiteindelijk in 1791 failliet. De meer succesvolle Verenigde Oost-Indische Compagnie behoudt het monopolie op de oosthandel tot aan de Bataafse omwenteling.
• De Afrikaanse slaven in Suriname die hebben weten te ontsnappen, stichten met hulp van de inheemse bevolking eigen dorpen in het Amazonegebied. Vanuit die nederzettingen voeren zij guerrilla-aanvallen uit op de plantages. Dit gebeurt met zo veel succes dat de koloniale overheid in 1760 het eerste van een reeks vredesverdragen sluit met de marronstammen. Dat maakt de bosnegers feitelijk tot de eerste vrijgemaakte slaven op het Amerikaanse continent.
• Het Mogolrijk valt uiteen terwijl de Britse invloed in de vorstenlanden toeneemt.

Voeding

• In de tweede helft van de eeuw gaat Nederland massaal over op aardappelen als hoofdvoedsel.
• Engeland raakt aan de thee.
• In ruime kring wordt tabak gebruikt. Het wordt gerookt in de Goudse pijp of gesnoven in de snuifdoos.
• De Britse marinearts James Lind is de eerste die een verband legt tussen de symptomen van scheurbuik en het eten van citrusvruchten. Voortaan wordt ter voorkoming van de ziekte citroensap gebruikt, hetgeen de Engelse mariniers de bijnaam 'Limeys' oplevert. Ook de goed te bewaren zuurkool gaat voortaan mee aan boord.

Godsdienst

• De Poolse rabbijn Yisroel ben Eliezer sticht de beweging van het Chassidisch jodendom. Hij en zijn aanhangers leggen de nadruk op de strikte naleving van spijswetten, de kledingvoorschriften en andere religieuze voorschriften.
• De Rooms-Katholieke kerk heeft opnieuw te maken met een afscheiding: de Oudkatholieken stichten een eigen kerkgenootschap.
• Binnen het protestantisme ontstaan piëtistische bewegingen, die de nadruk leggen op de innerlijke geloofsbeleving. De Duitse Evangelische Broedergemeente vestigt zich ook in Zeist en als zendingsgenootschap in Suriname. De Engelse Methodisten schieten wortel in de Amerikaanse kolonies.
• Mohammed ibn Abdul-Wahhab sticht het salafisme, een hervormingsbeweging in de islam.

Mode

• Naar de heersende mode wordt deze eeuw wel de pruikentijd genoemd. De damesmode wordt gekenmerkt door hoog opgemaakte kapsels, slanke bovenlichamen met een diep decolleté en een hoepelrok (crinoline).
• Waar werklieden praktische lange broeken dragen, dragen edellieden en patriciërs tot in het laatste kwart van de 18e eeuw kousen, kousenbanden en kniebroeken. Lange broeken of "pantalons" mogen aan het Franse hof beslist niet worden gedragen. Daarbij maakt men ook voor officieren en militairen geen uitzondering. De achterliggende reden van dit hofprotocol is de bescherming van de zijde-industrie van Lyon die de kousen fabriceert.

Kunst Chinoiserieën in rococostijl

• De Verlichting zorgt voor een opleving van kunsten en wetenschappen in Europa en Amerika.
• Rococo als voortzetting van barok in de kunst. luchtige asymmetrische vormen worden ingevuld met pastelkleuren.
• In het midden van de 18e eeuw is de chinoiserie op zijn hoogtepunt. Een chinoiserie is een kunstvoorwerp of gebouw in de Chinese stijl. Een vroeg voorbeeld van chinoiserie is sommig Delfts aardewerk, maar in de achttiende eeuw is veel porselein en behang geproduceerd met Chinese motieven, zoals pagodes, parasols, exotische vogels. Ook het Japanse Imari-porselein is met veel bloemdecoraties een geliefd importprodukt.
• De Sturm und Drang is de tegenhanger van het Rationalisme. Ze wordt gekenmerkt door de passie voor de natuur en de mens. De Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau spreekt van "Retour à la Nature" (terug naar de natuur), de basale drift. Deze is de leidraad en de belangrijkste motivator van de mens en dus niet het verstand.
• In Europa verschijnen de eerste sprookjesboeken: een vertaling van de Sprookjes van Duizend-en-één-nacht en de Sprookjes van Moeder de Gans.
• In Europa verschijnen de 'Spectatoriale Geschriften' met beschouwingen over kunst, godsdienst, politiek en mode. De Hollandsche Spectator wordt in 1731 geïntroduceerd door Justus van Effen. Vanaf 1779 verschijnen in Gent de Spectatoriale Geschriften in de Zuidelijke Nederlanden.
• Bloei van de briefroman met als bekende voorbeelden: Jean-Jacques Rousseau, Julie ou la nouvelle Héloise (1758), Johann Wolfgang von Goethe, Die Leiden des jungen Werthers (1774), Choderlos de Laclos, Les liaisons dangereuses (1782), Betje Wolff en Aagje Deken, De Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart (1782).
• Opkomst van de opera comique en de Opera buffa.
• Capability Brown is de voornaamste ontwerper van de Engelse landschapsstijl.

Wetenschappen

• Overgang van een historisch beschrijvende wetenschap naar een onderzoekende experimentele wetenschap.
• Classificatie van het plantenrijk door botanici als Carolus Linnaeus en William Withering.
• Herman Boerhaave geeft de studies van Jan Swammerdam uit.
• Scheikundigen als Antoine Lavoisier, Joseph Priestley en Henry Cavendish ontdekken de zuurstof, de waterstof en andere elementen van lucht.
• Vermogende burgers onderscheiden zich door het inrichten van rariteitenkabinetten.
• In Frankrijk verschijnen de Encyclopedie dictionaire raisoné des sciences, des arts et des metiers van Diderot en d'Alembert, en de Histoire Naturelle van Buffon.
• Isaac Newton introduceert de experimentele natuurkunde, in Nederland beoefend door Willem Jacob 's Gravesande.
• Adam Smith ontwikkelt zijn leer van de klassieke economie. Hij stelt dat het collectieve belang van de samenleving het beste gediend wordt als alle individuen zo veel mogelijk hun eigen belang nastreven. In het marktmechanisme waar winst de drijfveer voor economisch handelen is, zal dan de beste afstemming ontstaan van vraag en aanbod.

bewerken Belangrijke personen van de 18e eeuw Verlicht denker Voltaire

• Johann Sebastian Bach
• Johan Bernoulli
• Catharina de Grote
• Denis Diderot
• Leonhard Euler
• Frederik II (de Grote) van Pruisen
• George II van Groot-Brittannië
• George III van Groot-Brittannië
• Johann Wolfgang von Goethe
• Georg Friedrich Händel
• Joseph Haydn
• David Hume
• Immanuel Kant
• Joseph-Louis Lagrange
• Gottfried Wilhelm Leibniz
• Lodewijk XIV van Frankrijk
• Lodewijk XV van Frankrijk
• Thomas Jefferson
• Maria Theresia
• Montesquieu
• Wolfgang Amadeus Mozart
• Peter I van Rusland
• Robespierre
• Jean-Jacques Rousseau
• Adam Smith
• George Washington, de eerste president van de Verenigde Staten van Amerika
• Voltaire
• Christian Wolff

Decennia in de 18e eeuw

<< · 1700-1709 · 1710-1719 · 1720-1729 · 1730-1739 · 1740-1749 · 1750-1759 · 1760-1769 · 1770-1779 · 1780-1789 · 1790-1799 · >>

Eeuwen in het 2e millennium n.Chr.

<< · 11e · 12e · 13e · 14e · 15e · 16e · 17e · 18e · 19e · 20e · >>

Mediabestanden Zie de categorie 18th century van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.