wiki over IJzer (element)

Warning: curl_setopt() function.curl-setopt: CURLOPT_FOLLOWLOCATION cannot be activated when safe_mode is enabled or an open_basedir is set in /home/inhuw/domains/internethuwelijk.nl/public_html/include/wiki.php on line 140 IJzer (element) - Wikipedia a:lang(ar),a:lang(ckb),a:lang(fa),a:lang(kk-arab),a:lang(mzn),a:lang(ps),a:lang(ur){text-decoration:none} /* cache key: nlwiki:resourceloader:filter:minify-css:7:d5a1bf6cbd05fc6cc2705e47f52062dc */ if(window.mw){ mw.config.set({"wgCanonicalNamespace":"","wgCanonicalSpecialPageName":false,"wgNamespaceNumber":0,"wgPageName":"IJzer_(element)","wgTitle":"IJzer (element)","wgCurRevisionId":30731609,"wgArticleId":7605,"wgIsArticle":true,"wgAction":"view","wgUserName":null,"wgUserGroups":["*"],"wgCategories":["IJzer","Elementenlijst"],"wgBreakFrames":false,"wgPageContentLanguage":"nl","wgSeparatorTransformTable":[", .",". ,"],"wgDigitTransformTable":["",""],"wgRelevantPageName":"IJzer_(element)","wgRestrictionEdit":[],"wgRestrictionMove":[],"wgSearchNamespaces":[0],"wgVectorEnabledModules":{"collapsiblenav":true,"collapsibletabs":true,"editwarning":true,"expandablesearch":false,"footercleanup":false,"sectioneditlinks":false,"simplesearch":true,"experiments":true},"wgWikiEditorEnabledModules":{"toolbar":true,"dialogs":true,"hidesig":true,"templateEditor":false,"templates":false,"preview":false,"previewDialog":false,"publish":false,"toc":false},"mbEmailEnabled":true,"mbUserEmail":false,"mbIsEmailConfirmationPending":false,"wgCategoryTreePageCategoryOptions":"{\"mode\":0,\"hideprefix\":20,\"showcount\":true,\"namespaces\":false}","Geo":{"city":"","country":""},"wgNoticeProject":"wikipedia"}); }if(window.mw){ mw.loader.implement("user.options",function(){mw.user.options.set({"ccmeonemails":0,"cols":80,"date":"default","diffonly":0,"disablemail":0,"disablesuggest":0,"editfont":"default","editondblclick":0,"editsection":1,"editsectiononrightclick":0,"enotifminoredits":0,"enotifrevealaddr":0,"enotifusertalkpages":1,"enotifwatchlistpages":0,"extendwatchlist":0,"externaldiff":0,"externaleditor":0,"fancysig":0,"forceeditsummary":0,"gender":"unknown","hideminor":0,"hidepatrolled":0,"imagesize":2,"justify":0,"math":0,"minordefault":0,"newpageshidepatrolled":0,"nocache":0,"noconvertlink":0,"norollbackdiff":0,"numberheadings":0,"previewonfirst":0,"previewontop":1,"quickbar":5,"rcdays":7,"rclimit":50,"rememberpassword":0,"rows":25,"searchlimit":20,"showhiddencats":false,"showjumplinks":1,"shownumberswatching":1,"showtoc":1,"showtoolbar":1,"skin":"vector","stubthreshold":0,"thumbsize":4,"underline":2,"uselivepreview":0,"usenewrc":0,"watchcreations":1,"watchdefault":0,"watchdeletion":0,"watchlistdays":3 ,"watchlisthideanons":0,"watchlisthidebots":0,"watchlisthideliu":0,"watchlisthideminor":0,"watchlisthideown":0,"watchlisthidepatrolled":0,"watchmoves":0,"wllimit":250,"vector-simplesearch":1,"useeditwarning":1,"vector-collapsiblenav":1,"usebetatoolbar":1,"usebetatoolbar-cgd":1,"variant":"nl","language":"nl","searchNs0":true,"searchNs1":false,"searchNs2":false,"searchNs3":false,"searchNs4":false,"searchNs5":false,"searchNs6":false,"searchNs7":false,"searchNs8":false,"searchNs9":false,"searchNs10":false,"searchNs11":false,"searchNs12":false,"searchNs13":false,"searchNs14":false,"searchNs15":false,"searchNs100":false,"searchNs101":false,"gadget-Direct-link-to-Commons":1,"gadget-mijnKladblok":1});;},{},{});mw.loader.implement("user.tokens",function(){mw.user.tokens.set({"editToken":"+\\","watchToken":false});;},{},{}); /* cache key: nlwiki:resourceloader:filter:minify-js:7:1cbf4a6724c923f31c96cabcf788dd38 */ } if(window.mw){ mw.loader.load(["mediawiki.page.startup","mediawiki.legacy.wikibits","mediawiki.legacy.ajax"]); } /* */ IJzer (element) Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie Ga naar: navigatie, zoeken IJzer / Ferrum Periodiek systeem H He Li Be B C N O F Ne Na Mg Al Si P S Cl Ar K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe Cs Ba * Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn Fr Ra ** Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Cn Uut Uuq Uup Uuh Uus Uuo ↓ * La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu ** Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr IJzer Algemeen Naam IJzer / Ferrum Symbool Fe Atoomnummer 26 Groep Platinagroep Periode Periode 4 Blok D blok Reeks Overgangsmetalen Kleur Grijs Chemische eigenschappen Atoommassa (u) 55,845 Elektronenconfiguratie Ar3d6 4s2 Oxidatietoestanden +2, +3 Elektronegativiteit (Pauling) 1,83 Atoomstraal (pm) 124,1 1e ionisatiepotentiaal (kJ·mol−1) 762,47 2e ionisatiepotentiaal (kJ·mol−1) 1561,90 3e ionisatiepotentiaal (kJ·mol−1) 2957,49 Fysische eigenschappen Dichtheid (kg·m−3) 7860 Hardheid (Mohs) 4,0 Smeltpunt (K) 1811 Kookpunt (K) 3023 Aggregatietoestand Vast Smeltwarmte (kJ·mol−1) 13,80 Verdampingswarmte (kJ·mol−1) 349,60 Kristalstructuur k.r.g. (bij kamertemp.) Molair volume (m3·mol−1) 7,09 Geluidssnelheid (m·s−1) 4910 Specifieke warmte (J·kg−1·K−1) 440 Elektrische weerstand (μΩ·cm) 9,71 Warmtegeleiding (W·m−1·K−1) 80,2 SI-eenheden en standaardtemperatuur en -druk worden gebruikt, tenzij anders aangegeven Portaal    Scheikunde

IJzer is een scheikundig element met symbool Fe (uit het Latijn: ferrum) en atoomnummer 26. Het is een grijs, ruw overgangsmetaal.

In de volksmond wordt de term ijzer vaak gebruikt voor materiaal dat eigenlijk staal heet; meer gegevens over bereiding, bewerking en gebruik daarvan zijn te vinden onder staal.

Inhoud

• 1 Ontdekking
• 2 Toepassingen
• 3 Opmerkelijke eigenschappen
• 4 Verschijning
• 5 Bijzondere benaming van ijzerverbindingen
• 6 Isotopen
• 7 Toxicologie en veiligheid
• 8 IJzer in voeding
• 9 Externe links
• 10 Bronnen, noten en/of referenties

bewerken Ontdekking

Uit opgravingen blijkt dat rond 4000 v.Chr. ijzer al werd gebruikt in Sumer en het Oude Egypte voor speerpunten en ornamenten. Veelal was het ijzer hiervoor afkomstig van ingeslagen meteorieten (het zogenaamde meteoorijzer). In de daarop volgende eeuwen werd het gebruik van ijzer verspreid naar Mesopotamië, Anatolië, Midden-Oosten en andere gebieden. Nadat men ontdekte hoe men ijzer uit zijn ertsen kon winnen en vervolgens smeden, nam het gebruik een grote vlucht.

Tussen de 12e eeuw v.Chr. en de 10e eeuw v.Chr. nam ijzer de plaats van brons over bij de productie van gereedschappen en wapens. Deze overgang van brons naar ijzer, die de ijzertijd inluidde, werd niet zozeer veroorzaakt door betere eigenschappen van ijzer, maar meer door sterk geslonken beschikbaarheid van tin, een hoofdbestanddeel van brons. In het Midden-Oosten ontdekte men dat de kwaliteit kon worden verbeterd door het ruwe ijzererts te verhitten in een bed van houtskool. Later werd dit procedé bekend als carbonisatie. In China werd het principe van de hoogoven bedacht en kon de kwaliteit van het ijzer verder worden verbeterd. Er kwam dan meer koolstof in het ijzer waardoor al een soort staal ontstond, een legering van ijzer en koolstof.

De naam ijzer is afkomstig van het Oergermaanse woord īsarna-, wat op zijn beurt mogelijk weer afkomstig is van het Proto-Indo-Europees is-əro- "sterk (metaal, in vergelijking met het zachtere brons)".

bewerken Toepassingen

Van alle bekende metalen wordt ijzer het meest gebruikt, tegenwoordig vooral in de vorm van staal. Omdat het goedkoop en sterk is wordt het gebruikt voor bijvoorbeeld auto's, schepen en voor het bouwen van grote constructies.

Andere toepassingen van ijzer zijn:

• In transformatoren (als weekijzer of als ferriet).
• Gietijzer, waarbij het gesmolten ijzer in een vuurvaste vorm wordt gegoten. Zie ook: IJzeroer.
• Welijzer, ook wel getrokken ijzer genoemd.
• Smeedijzer, vroeger ambachtelijk vervaardigd door een smid in een smederij.

bewerken Opmerkelijke eigenschappen

IJzer is net als nikkel en kobalt een ferromagnetisch metaal. De kern van de meest frequente ijzer-isotoop 56Fe heeft de op een na hoogste bindingsenergie van alle elementen waardoor ijzer het zwaarste element is dat exotherm kan worden gemaakt door fusie en het lichtste element dat zonder energieverlies kan worden gemaakt door kernsplijting. Dit verklaart waarom het element zeer veel voorkomt in het heelal, de totale massa ijzer in het universum bedraagt meer dan 100 keer die van alle zwaardere elementen tezamen. Met 32,1 % is het het element dat het meest voorkomt in de samenstelling van de aarde.

bewerken Verschijning

De aardkorst bestaat voor ongeveer 5% uit ijzer, meest voorkomend als het mineraal hematiet; ijzer(III)oxide Fe2O3). Zuiver ijzer wordt hieruit geïsoleerd door het erts bij hoge temperatuur te reduceren met koolstof. In vrijwel alle delen van de wereld zijn ijzermijnen te vinden. De grootste wingebieden liggen in China, Brazilië, Australië, Rusland en India, samen goed voor ongeveer 70% van de wereldproductie.

bewerken Bijzondere benaming van ijzerverbindingen

Verbindingen met Fe2+ werden vroeger aangeduid met ferro- of Fe(II), Fe3+ met ferri- of Fe(III) en Fe4+ met ferryl- of Fe(IV), naargelang de oxidatietoestand. Bijvoorbeeld ferrocyanide en ferricyanide (de twee toestanden van hexacyanoferraat). De huidige anorganische nomenclatuur volgens de IUPAC raadt deze benamingen af.

bewerken Isotopen Zie Isotopen van ijzer voor het hoofdartikel over dit onderwerp. Meest stabiele isotopen Isotoop Relatieve aanwezigheid (%) Halveringstijd vervalvorm vervalenergie (MeV) vervalproduct 54Fe 5,845 stabiel met 28 neutronen 55Fe syn 2,73 j ß+ 2,603 55Mn 56Fe 91,754 stabiel met 30 neutronen 57Fe 2,119 stabiel met 31 neutronen 58Fe 0,282 stabiel met 32 neutronen 59Fe syn 44,503 d β- 1,565 59Co 60Fe syn (2,62 ± 0,04)×106 j[1] β- 3,978 60Co

In de natuur komen vier stabiele ijzerisotopen voor waarvan 56Fe de meest voorkomende is. 60Fe is een erg lang levende radioactieve isotoop en is van groot belang bij onderzoek naar de oorsprong van het zonnestelsel.

bewerken Toxicologie en veiligheid

Hoewel ijzer als sporenelement in het menselijk lichaam voorkomt, is het in grote hoeveelheden giftig omdat het dan reageert met peroxiden en vrije radicalen vormt. Het kan de lever, hart en endocriene organen aantasten.

bewerken IJzer in voeding

Zie voor meer informatie het hoofdartikel over ijzer in de voeding: IJzer (voeding). In organismen speelt ijzer een belangrijke rol. Het eiwit hemoglobine dankt zijn activiteit aan ijzerionen en ijzer is ook een belangrijk bestanddeel van veel enzymen.

Dit ijzer zit in voedselbronnen zoals vlees, vis, granen, peulvruchten en bonen.

Het menselijk lichaam heeft dagelijks ongeveer 15 mg ijzer nodig.

bewerken Externe links

• Lenntech over: ijzer
• (en) EnvironmentalChemistry.com over: ijzer
• (en) WebElements.com over: ijzer

bewerken Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties:

↑ (en) G. Rugel, T. Faestermann, K. Knie, G. Korschinek, M. Poutivtsev, D. Schumann, N. Kivel, I. Günther-Leopold, R. Weinreich & M. Wohlmuther - New Measurement of the 60Fe Half-Life, Physical Review Letters 103 (7), p. 72.502

Chemische elementen en isotopen

Periodiek systeem: Standaard · Alternatief · Elektronenconfiguratie Isotopentabel: Op element (compleet) · Op element (in delen) · Op atoommassa Lijst van elementen

IJzer en staal - staalindustrie

IJzer · IJzererts · IJzeroer · Gietijzer · Smeedijzer · Welijzer · Verbindingen van ijzer Ferriet · Perliet · Austeniet · Martensiet · Cementiet Staal · Roestvast staal (RVS) · Edelstaal · Snelstaal · Cortenstaal IJzertijd · Smid(se) · Laagoven · Hoogoven

Mediabestanden Meer mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Iron op Wikimedia Commons. WikiWoordenboek